Dostępność urefleksyjniona. Od adaptacji do współtworzenia – premiera tomu

Dostępność kultury najczęściej kojarzy się z rozwiązaniami technicznymi: podjazdem, pętlą indukcyjną, napisami, tłumaczeniem na PJM. Są one niezbędne, ale same nie sprawiają, że ktoś naprawdę uczestniczy w kulturze. Dopiero gdy łączą się z uważnym rozpoznaniem potrzeb, kontekstów i sposobów funkcjonowania konkretnych osób, przestają być „rekwizytami dostępnościowymi” i stają się realną dostępnością. 

Tę zmianę perspektywy redaktorzy tomu, Bartek Lis i Jakub Walczyk, nazywają dostępnością urefleksyjnioną. To propozycja patrzenia na kulturę przez pryzmat uważności, dialogu i współobecności. Uczestnictwo nie jest w niej biernym odbiorem gotowej oferty, a instytucja kultury działa jak praktyk refleksyjny: testuje rozwiązania, słucha i zmienia własne założenia. We wprowadzeniu autorzy osadzają tę koncepcję w myśli Pierre’a Bourdieu, Ervinga Goffmana, Johna Deweya, Stuarta Halla, Johna Fiskego i Anthony’ego Giddensa. 

Teksty zebrane w tomie nie budują jednego modelu ani standardu. Pokazują, że dostępność za każdym razem wymaga ponownego rozpoznania relacji między instytucją, uczestnikami, ciałem, czasem i przestrzenią. Łączy je jedno pytanie: nie tylko jakie narzędzie wdrożyć, ale z kim, dla kogo, w jakim rytmie i na jakich warunkach instytucja współtworzy kulturę. 

Co znajdziesz w publikacji 

– Dostępność urefleksyjniona: wprowadzenie teoretyczne i definicyjne (Bartek Lis, Jakub Walczyk) 

– Pęknięcie w czasie. O „cripowej” muzeologii (Federica Pascotto): muzeum, które zwalnia; czas cripowy jako sprzeciw wobec logiki pośpiechu i produktywności. 

– Film jako pretekst (Jakub Walczyk): kino jako okazja do spotkania i bycia razem; dostępność jako długotrwałe budowanie wspólnoty widzów. 

– Dostępność postrzegana w komunikacji miejskiej (Jakub Osmański): dostęp do miasta jako doświadczenie zależne od ciała, płci, wieku, bezpieczeństwa i sytuacji materialnej. 

– Taniec z udziałem osób starszych oraz osób żyjących z demencją (Magda Kaczmarska): ruch, który buduje przynależność, sens i zdrowie mózgu. 

– Ciało-opowiadanie. Queerstorie o ruchu i zdrowiu (Bartek Lis): ciało chore, zmęczone, nienormatywne, które nie jest „naprawiane”, lecz opowiada własną historię. 

– 2+1=1+2, czyli o asystencji osobistej w instytucji kultury (Pamela Bożek, Emilia Rudzka): projekt „Własne Pokoje” i dostępność, która obejmuje także osoby opiekujące się. 

– „Zewnątrz – wewnątrz” (Artur Jurkowski, Mikołaj Robert Jurkowski): osoby z niepełnosprawnością wzroku i słuchu w świecie rzeźby, muzyki, teatru i filmu; dotyk i dźwięk zamiast wzrokocentrycznego odbioru. 

– Od kryzysu do sprawczości. Jak kultura wspiera zdrowie psychiczne (Edyta Ruta): współpraca instytucji kultury z ośrodkiem interwencji kryzysowej. 

– Profesjonalizacja zawodu aktora z niepełnosprawnością (Dorota Bielska): aktorzy z niepełnosprawnością intelektualną jako twórcy i pracownicy, a nie goście na scenie. 

– Samotność wśród seniorów a innowacje społeczne (Nina Woderska): samotność jako problem strukturalny i relacyjny, a seniorzy jako współtwórcy rozwiązań. 

– Od deficytów do potencjałów: z Ewą Jańczak rozmawia Bartek Lis o programie „Zamek Otwarty” i pracy z osobami starszymi. 

– „Sensoryczne” zostają, czyli o dostępnych spacerach miejskich: z Moniką Masalon rozmawia Bartek Lis o projekcie IKM „Sensoryczne wędrówki”, w którym osoby z niepełnosprawnościami z Zaspy, Młodego Miasta i Siedlec stały się ekspertami od zmysłowego odbioru miasta i autorami otwartych spacerów. 

Autorki i autorzy 

Dorota Bielska, Pamela Bożek, Ewa Jańczak, Artur Jurkowski, Mikołaj Robert Jurkowski, Magda Kaczmarska, Bartek Lis, Monika Masalon, Jakub Osmański, Federica Pascotto, Emilia Rudzka, Edyta Ruta, Jakub Walczyk, Nina Woderska. 

W tomie spotykają się badaczki i badacze, artystki i artyści, animatorki, edukatorzy oraz koordynatorki dostępności z Gdańska, Poznania, Warszawy, Lublina, Bielska-Białej i Włoch, m.in. z Instytutu Kultury Miejskiej, Gdańskiego Archipelagu Kultury, Zachęty – Narodowej Galerii Sztuki, Centrum Kultury Zamek w Poznaniu, DanceStream Projects i ICOM Italy. 

Dostępność publikacji 

Książka jest złożona krojem Atkinson Hyperlegible Next, zaprojektowanym z myślą o czytelności dla osób słabowidzących. Ukazuje się w wersji drukowanej i elektronicznej. Skrót publikacji w polskim języku migowym oraz tłumaczenie całości na język angielski są dostępne na stronie badania.ikm.gda.pl. 

Dla kogo 

Dla osób pracujących w instytucjach kultury, animatorek i animatorów, edukatorów, badaczek i badaczy, koordynatorek dostępności oraz wszystkich, którzy chcą myśleć o inkluzywności nie jako o checkliście, lecz jako o stałej, żywej praktyce. 

Premiera: 19 listopada 2026, godz. 18:00, Instytut Kultury Miejskiej. Rozmowę poprowadzi Bogna Świątkowska (Fundacja Bęc Zmiana). 

Metryczka 

Redakcja: Bartek Lis, Jakub Walczyk 

Korekta: Rafał Koschany 

Projekt graficzny i skład: Dominik Boberski 

Tłumaczenie: Karol Waniek 

Wydawca: Instytut Kultury Miejskiej, Gdańsk 2026 

ISBN 978-83-67990-23-3 

Nakład: 300 egz. 

Cena: 50 zł 

Do kupienia: księgarnia \Triki Tashka – w budynku IKM, księgarnia internetowa Bęc Zmiany; e-booki (również wersja anglojęzyczna) – informacja wkrótce.